Σώζεται μια μαρτυρία από τα μέσα του 17ου αιώνα, από έναν Ιησουΐτη ιεραπόστολο που είχε σταλεί στην Ανατολή για να φέρει τους Ορθοδόξους στη Ρώμη. Έγραφε λοιπόν:
«Πολλές φορές απορώ πώς κατόρθωσε να επιβιώσει η Ορθόδοξη πίστη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία … Και να σκεφθεί κανείς ότι ουδέποτε – από την εποχή του Νέρωνα, του Δομητιανού και του Διοκλητιανού – δεν έχει υποστεί η Ανατολική Εκκλησία διωγμούς χειρότερους από αυτούς που υφίστανται τώρα οι Ορθόδοξοι. Και όμως οι Έλληνες είναι ευτυχισμένοι και παραμένουν Ορθόδοξοι. Νομίζω ότι αυτό οφείλεται στην αγάπη που τρέφουν για την Παναγία … Είναι ο φρουρός ή, καλύτερα, η νοικοκυρά του σπιτιού. Σε αυτήν την εικόνα στρέφουν το βλέμμα, όταν τους συμβεί κάτι κακό, ικετεύοντας τη βοήθειά της. Σε αυτήν απευθύνονται για να ευχαριστήσουν τον Θεό, αν, με δική της μεσολάβηση, έλθει κάτι καλό στο σπιτικό τους … Ο ίδιος διαπίστωσα – συμπληρώνει τέλος ο Ρωμαιοκαθολικός καλόγερος – με πόση φυσικότητα με πόση ευγλωττία και συγκίνηση μιλούν στις οικογενειακές τους κουβέντες γι’ αυτήν τη Βασίλισσα των Ουρανών».
Ας πάρουμε αυτήν τη μαρτυρία που έρχεται μέσα από τον μεσαίωνα της
Οθωμανοκρατίας ως ερώτημα: Τι είναι, τελικά, εκείνη η εικόνα στη γωνιά του σπιτιού, που κρατάει έναν ολόκληρο λαό; Γιατί δεν την αποχωριζόμαστε; Τι σημαίνει για εμάς;
Θα προσπαθήσουμε να επικεντρώσουμε την προσοχή μας σε τρία πράγματα. Και τα τρία τα βλέπουμε με τα μάτια μας, στις εικόνες των Ναών μας και των σπιτιών μας.
1. Η Βρεφοκρατούσα
Ας προσέξουμε τη δεσποτική, όπως ονομάζεται, εικόνα της Παναγίας που βρίσκεται στο τέμπλο των Ναών, αριστερά της Ωραίας Πύλης. Ας επικεντρώσουμε σε κάτι που το βλέπουμε τόσο συχνά, ώστε πια δεν το προσέχουμε: δεν εικονίζεται ποτέ – ή σχεδόν ποτέ – μόνη της· κρατάει πάντα τον Χριστό. Είναι πάντα Βρεφοκρατούσα. Μάλιστα, στον τύπο
της Οδηγήτριας το χέρι της δείχνει Εκείνον. Δεν δείχνει τον εαυτό της. Σαν να μας λέει, σε κάθε έναν από εμάς, σε κάθε σπίτι, κάθε ημέρα, το ίδιο πάντα πράγμα: «μην κοιτάς εμένα· Αυτόν να κοιτάς· Αυτός σε αγάπησε· Αυτός σε λύτρωσε!» Δοξασμένο το Όνομά Του!
Γι’ αυτό η εικόνα της Παναγίας είναι, στην ουσία, εικόνα του Χριστού. Γι’ αυτό, όπως φαίνεται θαυμάσια από την υμνολογία της γιορτής της Κοίμησης, κάθε γιορτή της Παναγίας είναι γιορτή του Χριστού. Και γι’ αυτό η Εκκλησία, στην Γ ́ Οικουμενική Σύνοδο στην Έφεσο, της έδωσε το όνομα που κρατάει μέχρι σήμερα: «Θεοτόκος». Δεν είναι τιμητικός τίτλος για εκείνη. Είναι η ασφάλεια για εμάς: ότι ο Θεός πήρε αληθινή σάρκα, όχι φαινομενική. Έγινε αυτό που είναι εκείνη, αυτό που είμαστε κι εμείς: πραγματικός
άνθρωπος όχι θέατρο ανθρώπου.
Αυτό ακριβώς ακούμε στο αποστολικό ανάγνωσμα της ημέρας από τον Απόστολο Παύλο. «Ἑαυτὸν ἐκένωσε (ο Χριστός), μορφὴν δούλου λαβών» (Φλπ 7:2). Άδειασε τον εαυτό Του και πήρε τη μορφή δούλου, τη δική μας μορφή. Ο Θεός δεν μας πλησίασε από μακριά, δεν μας φώναξε από ψηλά — κατέβηκε ως εδώ που βρισκόμαστε εμείς και έγινε ένας από εμάς. Και το σημείο όπου κατέβηκε δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα, μια φιλοσοφική σύλληψη. Έχει όνομα, έχει πρόσωπο, έχει διεύθυνση: είναι η Μαρία, η Παναγία μας από τη Ναζαρέτ.
Έχει επομένως σημασία ότι: η τιμή που αποδίδουμε στην Παναγία δεν την
απομακρύνει από εμάς. Αντίθετα, την τοποθετεί ακριβώς εκεί όπου ο Θεός άγγιξε τη δική μας φύση, εμάς τους ίδιους.
2. Ο Σωτήρας της – ο Σωτήρας μας
Ίσως γνωρίζουμε ότι η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία διδάσκει, ως δόγμα, την Άσπιλη Σύλληψη: ότι η Παναγία δεν γεννήθηκε από τη φυσική συνουσία των γονιών της, όπως όλοι μας, αλλά με τρόπο θαυματουργικό. Δηλαδή, από την πρώτη στιγμή της ζωής της, εξαιρέθηκε από την κοινή κατάσταση του ανθρώπινου γένους. Ότι ξεκίνησε από άλλη αφετηρία απ’ ό,τι εμείς.
Εμείς δεν το δεχόμαστε αυτό. Όχι επειδή την τιμούμε λιγότερο. Αλλά επειδή έτσι παύει να είναι δική μας. Φύση από τη φύση μας, σάρκα από τη σάρκα μας.
Ας το σκεφθούμε ανθρώπινα. Μια εξαίρεση δεν είναι πρότυπο. Μια εξαίρεση δεν σε καταλαβαίνει. Αν κάποιος ξεκίνησε από αλλού, με άλλους όρους, με άλλη φύση, τότε ό,τι κατόρθωσε εκείνος δεν σου λέει τίποτα για το τι μπορείς εσύ να κάνεις. Τον θαυμάζεις.
Δεν τον ακολουθείς. Είδαμε, όμως, στη μαρτυρία του Ρωμαιοκαθολικού καλογέρου ότι θαύμαζε τη φυσικότητα, την οικειότητα και την ευγλωττία με την οποία οι Ορθόδοξοι Έλληνες της εποχής του μιλούσαν γι’ αυτήν. Όχι σαν ένα πρόσωπο ξένο, αλλά ως τη νοικοκυρά του σπιτιού.
Και το ισχυρότερο επιχείρημα δεν είναι δικό μας. Είναι δικό της. Στο σπίτι της
Ελισάβετ, η Παναγία λέει: «ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ σωτῆρί μου» (Λκ 1:47). Τον Σωτήρα μου. Δηλαδή: σώζομαι κι εγώ από τον Χριστό. Είμαι κι εγώ μέσα στην υπόθεση της Σωτηρίας από τον Θεό. Δεν στέκομαι απ’ έξω. Καθώς, όμως, έγινε η μητέρα του Σωτήρα μας, η όντως Θεοτόκος, άνοιξε έναν δρόμο για όλους μας, τον δρόμο της Σωτηρίας που οδηγεί στον Χριστό. Για τον λόγο αυτό ο υμνογράφος την αποκαλεί σκάλα από την οποία κατέβηκε ο Θεός, αλλά και γέφυρα που ανεβάζει τους πιστούς στον
Ουρανό (Από τον Ακάθιστο Ύμνο – Γνῶσιν ἄγνωστον γνῶναι…)
3. Η βρεφοκρατούμενη Βρεφοκρατούσα
Σήμερα δεν γιορτάζουμε μόνο τη Μετάσταση της Παναγίας στους Ουρανούς, αλλά και την Κοίμησή της. Η Παναγία πέθανε. Όπως πέθανε ο Χριστός. Όπως πεθαίνουμε όλοι. Με το ίδιο σώμα που κουράστηκε, που γέρασε, που πόνεσε. Δεν προσπέρασε τον θάνατο· πέρασε μέσα από αυτόν — όπως ο Υιός της.
Ας παρατηρήσουμε την εικόνα της σημερινής γιορτής, για να καταλάβουμε τι
πιστεύουμε. Στο κέντρο βρίσκεται η κλίνη με το νεκρό σώμα. Γύρω, οι Απόστολοι που σκύβουν με σεβασμό προς αυτήν. Και πίσω, όρθιος, ο Χριστός που κρατάει στα χέρια Του την ίδια ως βρέφος σπαργανωμένο. Όπως κάποτε τον είχε κρατήσει εκείνη σπαργανωμένο βρέφος στην αγκαλιά της. Η Βρεφοκρατούσα έγινε βρεφοκρατούμενη.
Βεβαίως πιστεύουμε και στη Μετάσταση. Δεν λείπει από εμάς — το ψάλλουμε:
«μετέστης πρὸς τὴν ζωήν» (Απολυτίκιο). Αλλά πότε έρχεται; Μετά τον τάφο, όχι αντί του τάφου. Και δεν ανεβαίνει μόνη της, με τη δική της δύναμη, όπως ο Χριστός στην Ανάληψη. Ανεβαίνει επειδή Εκείνος τη σηκώνει. Πρώτα Κοίμηση και ύστερα Μετάσταση,
γιατί ως μητέρα της Ζωής (του Χριστού) ο θάνατος δεν αντέχει να την κρατήσει («Τάφος καὶ νέκρωσις οὐκ ἐκράτησεν» – Κοντάκιο).
Στη ρωμαιοκαθολική ζωγραφική Τέχνη θα δούμε συχνά την Παναγία να ανυψώνεται μέσα σε δόξα, χωρίς νεκρικό κρεβάτι, χωρίς τάφο. Δεν το λέω για να κατακρίνω· άλλωστε, το θέμα έχει διαφορετικές θεολογικές προσεγγίσεις στη ρωμαιοκαθολική θεολογία. Το λέω για να δούμε τη σημασία: δεν βγάλαμε τον θάνατο από τη δική της ιστορία — γιατί δεν θέλουμε να βγάλουμε την ελπίδα από τη δική μας ιστορία. Αν εκείνη πέρασε από τον τάφο και ο τάφος δεν την κράτησε, τότε υπάρχει λόγος να στεκόμαστε και εμείς
μπροστά στους δικούς μας τάφους που δεν θα μας κρατήσουν.
Φθάνουμε έτσι εκεί που ξεκινήσαμε.
Δεν τιμούμε σήμερα ένα τέλειο ον, άσχετο με εμάς. Τιμούμε έναν άνθρωπο. Έναν άνθρωπο λασπωμένο στη δική μας ιστορία: Γέννησε σε στάβλο. Έφυγε πρόσφυγας στην Αίγυπτο, με το Παιδί στην αγκαλιά. Που δεν κατάλαβε πάντα αμέσως τι συνέβαινε — «συνετήρει πάντα τὰ ῥήματα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς» (Λκ 2:19), κρατούσε τα λόγια μέσα της και τα ζύγιζε. Και που στάθηκε όρθια κάτω από τον Σταυρό και είδε το Παιδί της να πεθαίνει. Έζησε χωρίς τις δικές μας αμαρτίες, αλλά μοιράστηκε τους δικούς μας πόνους.
Γι’ αυτό της μιλάμε. Και γι’ αυτό ξέρουμε ότι βρίσκουμε ανταπόκριση.
Μια μάνα, όταν αρρωστήσει το παιδί της, δεν κάθεται να συνθέσει προσευχή.
Στέκεται μπροστά στο εικόνισμα και λέει λίγες κουβέντες σπασμένες ή και τίποτε απολύτως — και ξέρει ότι δεν χρειάζεται να εξηγήσει τίποτα. Γιατί απέναντί της είναι κάποια που έχει περάσει τα ίδια.
Ο Ιησουΐτης, αδελφοί μου, είχε δίκιο. Δύσκολα φεύγει ο Ορθόδοξος Χριστιανός άνθρωπος από την πίστη του, όσο υπάρχει η εικόνα της Βρεφοκρατούσας στα σπίτια μας.
Όχι επειδή λατρεύουμε μια θεά. Αλλά επειδή έχουμε μια μάνα που μας κατανοεί.
Και σήμερα η Εκκλησία μάς το βεβαιώνει με τα ίδια τα λόγια της εορτής:
«Ἐν τῇ Κοιμήσει τὸν κόσμον οὐ κατέλιπες, Θεοτόκε»! (Απολυτίκιο)
Δεν μας άφησε. Ούτε τότε. Ούτε τώρα.
Χρόνια πολλά και σωτήρια για όλους, με τις δικές της πρεσβείες. Αμήν
Λάμπρος Αναστ. Ψωμάς
Εκπαιδευτικός Homo educandus – Αγωγή
